HMK' de Genel Olarak Tahkim Hükümleri
Kira uyuşmazlıklarında tahkim şartı, kiracı ile kiralayan arasında ortaya çıkabilecek anlaşmazlıkların, mahkeme yerine tahkim yoluyla çözülmesi amacıyla, kira sözleşmesinde öngörülen bir hükmü ifade eder. Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıkların tamamı veya bir kısmının çözümünü hakem veya hakem heyetine bırakma konusunda yaptıkları anlaşma olup, bu düzenleme, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 407-444. Maddeleri çerçevesinde, tarafların uyuşmazlıklarını devlet mahkemeleri yerine tarafsız hakemler aracılığıyla çözmelerine olanak tanıyan bir alternatif çözüm yolu sunmaktadır. Bu düzenleme, sadece yabancılık unsuru taşımayan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlenen uyuşmazlıklar için geçerlidir. Tahkime elverişli olmayan çeşitli uyuşmazlıklar ilgili kanun maddesinde belirtilmiştir:“Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.” (HMK m. 412\1 -HMK'ya erişim için tıklayınız.)Tahkim yargılaması sırasında, aksi kararlaştırılmadıkça, hakem veya hakem kurulu, taraflardan birinin talebi üzerine ihtiyati tedbirin alınmasına veya delil tespitine karar verebilir. Hakem veya hakem kurulu, ihtiyati tedbir kararı vermeyi, uygun bir teminat verilmesine bağlı kılabilir. Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. İptal davası, tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır ve öncelikle ivedilikle görülür. İptal davası, hakem kararının taraflara bildirildiği tarihten itibaren bir ay içinde açılabilir. İptal talebi, dosya üzerinden incelenerek karara bağlanır, ancak iptal talebinin kabulü, kararın icrasını durdurmaz. Ancak, taraflardan birinin talebi üzerine ve teminat verilmesi şartıyla kararın icrası durdurulabilir. İptal davası hakkında verilen kararlara karşı temyiz yoluna başvurulabilir.
"HMK, m. 439- (1) Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. İptal davası, tahkim yerindeki mahkemede açılır; öncelikle ve ivedilikle görülür. ... (6) İptal davası hakkında verilen kararlara karşı temyiz yoluna başvurulabilir. Temyiz incelemesi, bu maddede yer alan iptal sebepleriyle sınırlı olarak, öncelikle ve ivedilikle karara bağlanır. Temyiz, kararın icrasını durdurmaz."
Kira Sözleşmelerine Koyulan Tahkim Şartı Geçerli Mi?
Yargıtay, kira uyuşmazlıklarında tahkim maddesinin uygulanması ile ilgili farklı kararlar vermiştir. Bazı kararlarında tahkime başvurulabileceğini belirtirken, diğerlerinde tahkim şartının geçersiz olduğunu ve uyuşmazlığın mahkeme yoluyla çözülmesi gerektiğini ifade etmiştir.Kira Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişli Olduğuna Dair Yargıtay Kararları
“Davalı tarafından yasal süresi içerisinde verilen cevap dilekçesinde, taraflar arasındaki ihtilaflarda hakeme başvurulacağı hususunu bildirerek itirazda bulunmuştur. Öncelikle kira sözleşmesindeki tahkime ilişkin hüküm ve davalının bu yöndeki itirazının 1086 sayılı HMUK'nun 516 vd. maddeleri ve 6100 sayılı HMK'nun 412 vd. maddeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekirken, davalının bu yöndeki ilk itirazları değerlendirilmeden davanın esası hakkında karar verilmesi doğru değildir.“ (Y. 6. HD. T. 30.1.2013, E. 2012/9581, K. 2013/1334).İlgili karadan anlaşılacağı üzere; tarafların serbestçe üzerinde tasarrufta bulunup tahkim yoluna gidilebilecek bir uyuşmazlıkta mahkemenin ilk itirazları değerlendirmeden davanın esası hakkında karar vermesi isabetli bulunamamıştır.
“Karar: Davacı vekili, taraflar arasında imzalanan 25.6.2001 tarihli sözleşmenin 8.maddesinde sözleşmenin uygulanmasından doğabilecek ihtilafların hakemde görüleceğinin hükme bağlandığını, ihtilaf çıkması üzerine müvekkilinin ve davalının hakemlerini seçtiğini, üçüncü hakem üzerine de anlaşamadıklarını ileri sürerek üçüncü hakem tayinine karar verilmesini talep ve dava etmiştir. Davalı vekili cevabında, taraflar arasındaki sözleşmenin sona ermesi nedeniyle hakeme gidilemeyeceğini, uyuşmazlığın tahliyeden kaynaklandığını, tahliye davasında tahkim yoluna başvuramayacağını belirterek talebinin reddini istemiştir. Mahkemece, sözleşmenin feshinin haklı olup olmadığının ve oluşan zararın ne miktar olduğunun belirlenmesi yönündeki ihtilafın hakemde çözüleceği, üçüncü hakemin mahkemece belirleneceği gerekçesiyle 25.6.2001 tarihli sözleşme uyarınca üçüncü hakem olarak Fahri Butur'un atanmasına karar verilmiş, karar davalı vekilince temyiz edilmiştir.“ (Y. 19. HD. T. 16.12.2004, E. 2004/5413, K. 2004/12656). “Yargıtay, konut kira sözleşmelerine ilişkin olarak açılan kira tespit ve kiralananın tahliyesi davalarının tahkime elverişli olmadığına karar vermiştir. Bu itibarla, konut kirasına ilişkin bir sözleşmede tahkim şartı bulunsa dahi, bu sözleşmeden kaynaklanan uyuşmazlıklar, tahkime elverişli bulunmadığından Mahkemelerde görülecektir. Bununla birlikte, işyeri kiralarını konut kiralarından farklı değerlendirmek gerekmektedir. Kiracının tacir olduğu işyeri kirasından kaynaklanan uyuşmazlık, barınma hakkı ile ilgili olmayıp, bir tacirin kiracı olduğu kira sözleşmeleri, tacirin ticari faaliyetlerini ilgilendiren bir konuyu düzenlemektedir. Yargıtay yukarıdaki 2004 tarihli kararında iki tarafın tacir olduğu bir tahliye davasında uyuşmazlığın tahkime elverişli olduğuna karar vermiştir."
Kira Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişli Olmadığına Dair Yargıtay Kararı
“O halde kamu düzenini ilgilendiren kira tespit uyuşmazlıklarının çözümü hakkındaki tahkim şartı HUMK.nun 518. maddesi hükmü gereğince geçersiz olacağından dava konusu kira uyuşmazlığının hakem heyeti tarafından görülmesi doğru değildir.” (Y. 3. HD. T. 02.12.2004, E. 2004/13018, K. 2004/13409). “Tahkim sözleşmesi yalnız tarafların arzularına tabi olan uyuşmazlıklar hakkında mümkündür. Bundan maksat, tarafların konusu üzerinde serbestçe tasarruf yetkilerinin bulunduğu uyuşmazlıklardır. Taraflar, aralarındaki uyuşmazlığı gidermek için serbestçe anlaşma yapabiliyorlar ve bu anlaşma mahkemenin kararına gerek olmaksızın geçerli ise, o uyuşmazlık hakkında tahkim sözleşmesi ( ya da tahkim şartı ) yapılabilir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamalarına göre, kira bedelinin tespiti davalarında tahkim yoluna başvurulamaz. Kira tespiti hususu kamu düzenini ilgilendirdiği için, tarafların serbest iradeleri ile kira parasını karşılaştırmaları ancak belli ölçüler ve sınırlar dahilinde mümkündür. Dolayısıyla bu hususta tarafların tasarruf yetkileri sınırsız değildir.”Yargıtay; tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemedikleri kira tespiti yargılamasında tahkime yer olmadığı kararına varmıştır.
Sonuç
Sonuç olarak, tahkim, tarafların iradesine dayalı olarak yürütülen bir çözüm yolu sunmakta olup, uyuşmazlıkların çözülmesinde önemli bir yer tutar. Ancak, Yargıtay’ın tahkim şartlarıyla ilgili verdiği kararlar, zaman zaman değişiklik göstermekte ve her bir uyuşmazlık için ayrı bir değerlendirme yapılması gerekmektedir. Yargıtay özellikle kira ilişkisinde zayıf tarafın korunması ilkesinin üzerinde durmaktadır. Bu gerekçe ile kiracının korunması amacıyla tahkim maddesinin geçersiz sayabilmektedir. Bu durum konut kiralarında gündeme gelmektedir ve Yargıtay ticari kira sözleşmeleri ayrımına gitmektedir. Yukarıdaki kararlar ışığında ticari kira sözleşmelerinde tahkim maddesinin geçerli olacağı görüşündeyiz. (İşyeri kiralarında tahkimin uygulanabileceğine dair bkz: Prof. Dr. Ziya AKINCI, İşyeri Kiralarında Doğan Uyuşmazlıkların Tahkim Yoluyla Çözümlenmesi - PROF. DR. HALÛK BURCUOĞLU’NA ARMAĞAN)Kaynakça
Erişim için kaynakların üzerine tıklayabilirsiniz:
6. HD. T. 30.1.2013, E. 2012/9581, K. 2013/1334
İstanbul Ticaret Odası Tahkim ve Arabuluculuk Merkezi sunum slaytı